Rzeki i jeziora
Polska Świat Atmosfera Hydrosfera Litosfera

Rzeki

Prawie cały obszar Polski objęty jest dorzeczami zaledwie dwóch rzek - Wisły i Odry. Sieć rzeczna tych rzek odznacza się znaczną spójnością, gęstością, sięga w najdalsze zakątki kraju. Cechą dorzeczy naszych największych rzek jest ich asymetria występująca w obu rzekach w podobnych proporcjach. Dopływy prawostronne są znacznie lepiej rozwinięte, są dłuższe i jest ich więcej. Stosunek lewych do prawych dorzeczy przedstawia się następująco:
dla Wisły 27: 73
dla Odry 30: 70
Na tle Europy Wisła i Odra należą do rzek średniej wielkości, najdłuższa rzeka Europy – Wołga (3058 km) jest trzykrotnie dłuższa od Wisły (1047 km), podobnie Dunaj. To, co wyróżnia nasze rzeki to niski stopień uregulowania i niska zasobność w wodę. Przepływ w Dunaju jest 11-krotnie większy niż w Wiśle. Wisła odznacza się niespotykanymi w środkowej Europie wahaniami minimalnych i maksymalnych stanów wód.

Obszar kraju niemal w całości należy do zlewiska Morza Bałtyckiego - 99,7%, do którego uchodzą Wisła i Odra. Poza tymi rzekami do M. Bałtyckiego odwadniają obszar kraju rzeki pobrzeża Bałtyku, np. Wieprza, Słupia, Łupawa, Reda, Łeba, Pasłęka oraz rzeki uchodzące do Niemna i Pregoły płynących poza naszymi granicami. Krańce Polski na południu i pd. - wsch. należą odpowiednio do zlewiska M. Północnego i M. Czarnego.

Układ sieci rzecznej Polski określany jest jako kratowy, gdyż rzeki płynąc zgodnie z pochyleniem terenu ku pn. - zach. wpadają w pradoliny i zmieniają swój bieg na równoleżnikowy. Takie rozwinięcie systemu rzecznego oraz niskie działy wodne stwarzają dogodne warunki do budowy kanałów śródlądowych. Ta cecha nie jest jednak wykorzystywana.

Ustrój rzeczny (reżim), wskazujący na źródła zasilania naszych rzek, wynika z cech klimatu Polski i jest przeważnie złożony - śnieżno-deszczowy. Maksymalne stany wód przypadają na wiosnę - w porze roztopów, i latem - po obfitych opadach przeważających w tej porze roku. Jednym ze sposobów zapobiegania fali powodziowej jest budowa zbiorników retencyjnych i racjonalne zagospodarowywanie dolin rzecznych, uwzględniające m.in. ochronną rolę lasów oraz rozsądną zabudowę w dolinach rzek.

Jeziora

Powierzchnia wszystkich polskich jezior stanowi nieco powyżej 1% powierzchni kraju. Rozmieszczenie jezior w Polsce jest nierównomierne. Większość jezior ma polodowcową genezę. Najwięcej jezior występuje w Polsce północnej, gdzie są one nieodłącznym składnikiem krajobrazu młodoglacjalnego. W Polsce klasyfikacji podlegają jeziora o powierzchni powyżej 1 ha. Jest ich 9300, z czego większość położona jest na Pojezierzu Pomorskim.

Typy genetyczne jezior Polski określają pochodzenie jezior, a poprzez to również zasadnicze cechy mis jeziornych.

  • Jeziora przybrzeżne: największe to Łebsko, Jamno, Gardno, Wicko, Kopań. Towarzyszą linii brzegowej. Geneza tych jezior związana jest z akumulacyjną działalnością prądów przybrzeżnych. Narastające mierzeje doprowadzają do odcięcia zatok, które stają się płytkimi, rozległymi jeziorami. Jeziora te szybko zarastają. Sprzyja temu wnoszenie materiału przez uchodzące do nich rzeki.
  • Jeziora polodowcowe: wyróżniamy tu jeziora moreny dennej lub czołowej (np. Śniardwy, Mamry, Niegocin), rozległe, o nieregularnych zarysach. Inny typ to jeziora rynnowe (m.in. Wigry, Drawskie, Hańcza, Raduńskie, Gopło, Miedwie), wąskie, długie, wypełniające rynny wyżłobione wodami podlodowcowymi. Z wytapiania się brył martwego lodu, tj. brył oderwanych od lodowca, powstały niewielkie jeziorka - oczka.

Obszarem występowania jezior polodowcowych są także Tatry i Karkonosze, w których działały lokalne lodowce górskie. Jeziora wypełniają tu kotły, czyli kary polodowcowe, w których pierwotnie “rodziły” się lodowce. W Tatrach noszą nazwy stawów, np. Czarny Staw, Wielki Staw. Stawy mają regularny kształt, znaczne głębokości, zimne i czyste wody.

  • W deltach Wisły i Odry powstały jeziora deltowe - Drużno na Żuławach Wiślanych i Dąbie przy ujściu Odry. Są to szczątkowe fragmenty zatok morskich, odizolowane narastającymi osadami rzecznymi.
  • Na Polesiu Lubelskim istnieje zespół jezior krasowych.
  • W dolinach rzek w wyniku odcięcia meandrów powstają jeziora – starorzecza.

Jeziora są w krajobrazie formą krótkotrwałą. Większość jezior polodowcowych znikła z obszaru Polski wskutek zarośnięcia.