Typy gleb
Polska Świat Atmosfera Hydrosfera Litosfera

Gleba jest wierzchnią warstwą skorupy ziemskiej złożoną z cząstek mineralnych i organicznych, zawierającą też wodę i powietrze. Odznacza się zdolnością do zaspokajania potrzeb życiowych świata roślinnego.

Zróżnicowanie gleb Polski związane jest z czynnikami:

  • ogólną strefowością występowania gleb na świecie nawiązującą do strefowości klimatycznej i roślinnej
  • zróżnicowaniem skał podłoża, czyli skał macierzystych, na których wykształcają się gleby

gospodarką człowieka, która może zarówno sprzyjać procesom glebotwórczym, jak i degradować gleby

Na większości obszaru Polski występują gleby strefowe reprezentowane przez gleby bielicowe i brunatne.

Gleby bielicowe. Bielicowaniu gleb, oprócz klimatu umiarkowanego, sprzyja środowisko lasów iglastych oraz podłoże utworów polodowcowych (piasków, żwirów). Charakterystyczną cechą gleb bielicowych jest występowanie w ich profilu poziomu bielicowania, który powstał wskutek wymycia związków glinu, żelaza, manganu w kwaśnym środowisku, jakie wytwarza rozkładająca się ściółka lasów iglastych. Po ich wymyciu na miejscu pozostaje jedynie nierozpuszczalna warstwa krzemionki o białej barwie. Związki metali gromadzą się w głębiej położonym poziomie wmywania, który od rdzawej barwy nazywany jest rudawcem lub orsztynem.

Gleby bielicowe występują powszechnie w Polsce północnej, środkowej; łącznie obejmują około 55% powierzchni kraju.

Gleby brunatne. Proces brunatnienia odbywa się w klimacie umiarkowanym pod pokrywą lasów liściastych lub mieszanych na podłożu zawierającym węglan wapnia, a zatem żyźniejszym niż podłoże gleb bielicowych. Wyróżnia je charakterystyczny poziom brunatnienia, związany z dużą zawartością związków żelaza. Na gleby brunatne przypada około 20% powierzchni kraju. Rozwinęły się głównie na Pojezierzu Mazurskim, na Niz. Wielkopolskiej, na Wyżynie Małopolskiej na północ od Krakowa.

Pozostałe typy gleb to gleby pozastrefowe i astrefowe.

Gleby pozastrefowe właściwe są obszarom położonym poza naszą strefą klimatyczną i roślinną. Należą do nich czarnoziemy, które rozwinęły się pierwotnie pod roślinnością stepową, na podłożu najczęściej lessowym. Zawierają dużo próchnicy - poziom próchniczny ma grubość nawet do 150 cm. Głównym rejonem występowania są obszary Wyżyny Lubelskiej, Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej, wschodnia część Niziny Śląskiej.

Gleby astrefowe nie są właściwe tylko jednej strefie klimatyczno-roślinnej. Należą do nich :

  • mady, gleby złożone w dolinach rzek podczas wezbrań
  • czarne ziemie, związane z obszarami zarastających zbiorników wodnych - jezior, starorzeczy, pod roślinnością trawiasto-zielną. Występują na Kujawach, w okolicach Pyrzyc na Pomorzu Zachodnim, na zachód od Warszawy, na południe od Wrocławia
  • rędziny, związane z podłożem skał wapiennych, gipsowych. Najpospolitsze są na obszarach Wyżyny Lubelskiej, Niecki Nidziańskiej
  • gleby górskie, płytkie, kamieniste, ubogie w próchnicę. Należą do gleb inicjalnych, czyli słabo wykształconych. Na podłożu skał litych tworzą litosole, a na podłożu skał luźnych – regosole.

Gleby Polski na większości obszarów zagrożone są erozją. Jedynie wąski pas nizin środkowych i nadmorskich poddaje się temu procesowi w niewielkim stopniu. Najsilniej erozja gleb dotyka obszary górskie, wyżynne i pagórkowate pojezierzy. Szczególnym zagrożeniem dla gleb jest erozja sprowokowana działalnością człowieka, np. niewłaściwą orką, eksploatacją odkrywkową surowców, wylesianiem. Z gospodarczą działalnością wiąże się degradacja gleb, czyli pomniejszanie jej jakości. Do najbardziej powszechnych przejawów degradacji gleb należą: zakwaszenie gleb, gromadzenie substancji toksycznych, pogarszanie struktury gleb, przesuszenie, zamulenie. Cechy te posiada większość gleb obszarów zurbanizowanych i uprzemysłowionych.